17 NËNTOR 1888 – U NDA NGA JETA ELENA GJIKA (DORA D’ISTRIA), INTELEKTUALJA SHQIPTARE QË BËRI TË NJOHUR ÇËSHTJEN KOMBËTARE NË EUROPË

Më 17 nëntor 1888, në qytetin e Firences, në Itali, u shua jeta e Elena Gjikës, e njohur në botën e letrave dhe të mendimit europian me pseudonimin Dora d’Istria. Ajo ishte një prej grave më të shquara të intelektualizmit shqiptar të shekullit XIX, një personalitet i formuar në frymën e dijes, kulturës dhe mendimit të lirë, që arriti të ndërtojë një emër të respektuar në qarqet intelektuale europiane.

Vdekja e saj shënoi largimin nga jeta të një figure të veçantë të kulturës dhe të mendimit shqiptar, e cila përmes penës, studimeve dhe veprimtarisë së saj intelektuale u përpoq të afirmonte identitetin kombëtar shqiptar në një kohë kur çështja shqiptare kërkonte gjithnjë e më shumë vëmendje dhe njohje në arenën ndërkombëtare.

Elena Gjika lindi më 22 janar 1828 në Bukuresht, në një familje të njohur me origjinë shqiptare, të lidhur me dinastinë e njohur të Gjikajve. Që në fëmijëri u rrit në një mjedis ku arsimi, kultura dhe tradita intelektuale kishin një rëndësi të veçantë. Ajo pati mundësinë të merrte një edukim të gjerë dhe të përparuar për kohën, duke studiuar në disa prej qendrave të rëndësishme kulturore të Europës. Formimi i saj intelektual u mbështet në njohjen e gjuhëve, historisë, letërsisë, filozofisë dhe kulturave të ndryshme europiane.

Zotërimi i disa gjuhëve të huaja i hapi rrugën për të komunikuar drejtpërdrejt me botën intelektuale të kohës. Kështu, Elena Gjika u bë pjesë e një hapësire të gjerë kulturore, ku mendimtarët, shkrimtarët dhe studiuesit diskutonin për zhvillimet politike, shoqërore dhe kulturore të Europës. Me pseudonimin Dora d’Istria, ajo nisi të botojë shkrime dhe studime që trajtonin tema të ndryshme historike, letrare, shoqërore dhe kombëtare. Emri i saj u bë i njohur përtej kufijve të vendlindjes, duke e vendosur në mesin e grave intelektuale që ndikuan në debatin europian të shekullit XIX.

Një prej veçorive më të rëndësishme të veprimtarisë së Elena Gjikës ishte interesimi i saj për të drejtat dhe emancipimin e gruas. Në një periudhë kur gratë kishin mundësi të kufizuara për arsimim, pjesëmarrje publike dhe veprimtari intelektuale, ajo përmes shkrimeve të saj mbrojti rëndësinë e edukimit, dijes dhe lirisë së mendimit. Për të, arsimimi ishte një prej kushteve themelore për përparimin e shoqërisë. Ajo besonte se gruaja duhej të kishte mundësi të barabarta për të marrë pjesë në jetën kulturore dhe intelektuale, duke dëshmuar se aftësitë dhe vlerat njerëzore nuk përcaktohen nga gjinia.

Shkrimet e saj trajtonin gjithashtu historinë e popujve, traditat, kulturën dhe marrëdhëniet ndërmjet kombeve. Në këtë mënyrë, Dora d’Istria u bë një zë i rëndësishëm në debatin europian për lirinë, identitetin dhe të drejtat e popujve.

Një vend të veçantë në veprimtarinë e saj zë përkushtimi ndaj origjinës shqiptare dhe përpjekja për ta bërë të njohur historinë, kulturën dhe identitetin e shqiptarëve në Europë. Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, kur popujt e Ballkanit po përballeshin me zhvillime të rëndësishme kombëtare dhe politike, Elena Gjika u angazhua përmes studimeve dhe shkrimeve që synonin të dëshmonin lashtësinë, veçantinë kulturore dhe identitetin e shqiptarëve.

Ndër kontributet më të rëndësishme të saj përmendet studimi “Kombësia shqiptare sipas këngëve popullore”, i botuar më 1866. Përmes këtij studimi, ajo u mbështet në këngët popullore si dëshmi të kujtesës historike, traditave dhe ndërgjegjes kombëtare të shqiptarëve. Kënga popullore, sipas qasjes së saj, nuk ishte thjesht një krijim artistik apo një trashëgimi gojore, por edhe një burim i rëndësishëm për të kuptuar jetën, historinë dhe shpirtin e një populli.

Në këtë mënyrë, Dora d’Istria kontribuoi në përhapjen e njohurive për shqiptarët në qarqet intelektuale europiane. Ajo u përpoq të dëshmonte se shqiptarët kishin një histori, një kulturë dhe një identitet të veçantë, të cilat meritonin të njiheshin dhe të respektoheshin. Ky angazhim merr një rëndësi të veçantë po të kemi parasysh kohën në të cilën ajo jetoi, kur çështja shqiptare ende nuk kishte arritur të fitonte njohjen ndërkombëtare që do të kërkonte në vitet pasuese.

Elena Gjika nuk ishte vetëm një shkrimtare me prejardhje shqiptare. Ajo ishte një intelektuale me horizont të gjerë europian, e cila arriti të ndërthurte interesimin për kulturën shqiptare me çështjet më të rëndësishme të shoqërisë së kohës. Veprimtaria e saj përfshinte publicistikën, historinë, studimet kulturore dhe reflektimin mbi të drejtat e njeriut. Shkrimet e saj u botuan dhe u diskutuan në hapësira të ndryshme europiane, duke i dhënë asaj një vend të dalluar në botën intelektuale të shekullit XIX.

Ajo përfaqësonte një brez intelektualësh që besonin te fuqia e dijes, te dialogu ndërmjet kulturave dhe te rëndësia e njohjes së identitetit të popujve. Për shqiptarët, emri i saj mbetet i lidhur me përpjekjet e hershme për afirmimin e kombit përmes kulturës, historisë dhe argumentit intelektual.

Më 17 nëntor 1888, në Firence të Italisë, në moshën 60-vjeçare, Elena Gjika mbylli sytë përgjithmonë. Ajo la pas një trashëgimi të rëndësishme shkrimesh, studimesh dhe idesh, të cilat dëshmojnë për një jetë të përkushtuar ndaj dijes, kulturës dhe çështjeve të mëdha të kohës.

Kalimi i saj nga kjo botë nuk e zbehu rëndësinë e veprës që kishte ndërtuar. Përkundrazi, emri i Dora d’Istrias vazhdoi të kujtohej si një prej personaliteteve që e lidhën kulturën shqiptare me mendimin europian dhe që kontribuuan në njohjen e identitetit shqiptar përtej kufijve.

Sot, kur kujtojmë 17 nëntorin e vitit 1888, kujtojmë jo vetëm datën e ndarjes së saj nga jeta, por edhe një grua që me dije, guxim intelektual dhe përkushtim arriti të krijojë një vend të veçantë në historinë kulturore shqiptare dhe europiane. Elena Gjika, e njohur si Dora d’Istria, mbetet një emër që meriton të studiohet, të vlerësohet dhe të përcillet te brezat e rinj. Jeta dhe vepra e saj janë dëshmi se fjala e shkruar, kur mbështetet në dije dhe bindje, mund të kapërcejë kufijtë dhe të bëhet pjesë e kujtesës historike të një kombi.

Nderim dhe respekt për Elena Gjikën (Dora d’Istria), intelektualen shqiptare që me penën dhe mendjen e saj i dha zë identitetit shqiptar në Europë!

Shkruar nga Rrahman Hyseni

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *