Nga 14 deri më 22 nëntor të vitit 1908, në qytetin e Manastirit, u zhvillua një prej ngjarjeve më të rëndësishme në historinë e gjuhës, kulturës dhe identitetit kombëtar shqiptar. Bëhet fjalë për Kongresin e Manastirit, i njohur ndryshe si Kongresi i Alfabetit, i cili kishte për qëllim përcaktimin dhe njësimin e alfabetit të gjuhës shqipe. Ky tubim historik shënoi një moment vendimtar për zhvillimin e arsimit, kulturës dhe vetëdijes kombëtare, duke krijuar një bazë të përbashkët për shkrimin dhe përhapjen e gjuhës shqipe në të gjitha trevat shqiptare.
Kongresi i Manastirit nuk ishte thjesht një takim intelektualësh dhe veprimtarësh të kohës, por një ngjarje me rëndësi të jashtëzakonshme kombëtare, e cila dëshmoi se, pavarësisht ndarjeve krahinore, fetare dhe politike, shqiptarët mund të bashkoheshin rreth një çështjeje të përbashkët: gjuhës dhe identitetit të tyre kombëtar. Në një periudhë kur populli shqiptar përballej me rrethana të vështira politike, shoqërore dhe arsimore, nevoja për një alfabet të përbashkët ishte bërë domosdoshmëri për të ardhmen e arsimit shqip dhe për ruajtjen e gjuhës amtare.
Përpara mbajtjes së këtij kongresi, shqipja shkruhej me disa alfabete të ndryshme, të cilat përdoreshin nga shoqëri kulturore, intelektualë dhe botues shqiptarë. Ndër to përmendeshin alfabetet e bazuara në shkronja latine, greke dhe sisteme të tjera shkrimi, si dhe variante të ndryshme të tyre. Kjo shumëllojshmëri krijonte vështirësi në komunikimin e shkruar, në botimin e librave, në zhvillimin e mësimit në gjuhën shqipe dhe në përhapjen e dijes në të gjitha trevat shqiptare. Për këtë arsye, bashkimi rreth një alfabeti të vetëm shihej si një hap i domosdoshëm për zhvillimin e mëtejshëm të kombit.
Nismën për organizimin e Kongresit e mori shoqëria patriotike dhe kulturore shqiptare “Bashkimi”, ndërsa punimet u mbajtën në shtëpinë e Fehim Zavalanit, në Manastir, ku ndodhej edhe selia e kësaj shoqërie. Shtëpia e Zavalanit u shndërrua në vendtakimin e personaliteteve të shquara shqiptare, të cilët erdhën nga vise të ndryshme për të diskutuar një çështje që kapërcente interesat individuale dhe krahinore. Vetë fakti se përfaqësuesit vinin nga shumë qytete dhe shoqëri shqiptare dëshmonte për rëndësinë që i kushtohej kësaj nisme.
Në Kongres u thirrën gjithsej 50 delegatë, përfaqësues të 23 qyteteve dhe të shoqërive kulturore e patriotike shqiptare. Prej tyre, 32 kishin të drejtë vote, ndërsa 18 të tjerë morën pjesë si vëzhgues. Pjesëmarrja e tyre përfaqësonte një dëshmi të qartë të përpjekjeve të përbashkëta për të gjetur një zgjidhje që do të pranohej nga të gjitha trevat shqiptare. Në mesin e delegatëve ishin figura të njohura të jetës politike, arsimore, kulturore dhe kombëtare, të cilët kishin dhënë kontribut të çmuar në çështjen shqiptare.
Ndër personalitetet më të shquara që morën pjesë në këtë kongres ishin Gjergj Fishta, Mit’hat Frashëri, Sotir Peci, Ndre Mjeda, Shahin Kolonja, Bajo Topulli dhe Parashqevi Qiriazi. Secili prej tyre përfaqësonte një angazhim të veçantë në lëvizjen kombëtare shqiptare, ndërsa pjesëmarrja e tyre i dha kongresit një rëndësi të veçantë intelektuale dhe kombëtare. Në mesin e delegatëve të përmendur nga familja Zavalani ishin edhe Izet Zavalani, përfaqësues i Follorinës, si dhe Gjergj Zavalani. Ndërkaq, i zoti i shtëpisë dhe njëri prej organizatorëve të rëndësishëm të këtij tubimi, Fehim Zavalani, mbajti fjalën hyrëse, duke hapur kështu punimet e një ngjarjeje që do të hynte përgjithmonë në historinë shqiptare.

Gjatë ditëve të kongresit, delegatët zhvilluan diskutime të shumta lidhur me mënyrën se si duhej të shkruhej shqipja dhe me alfabetin që do të shërbente si bazë e përbashkët për të gjithë shqiptarët. Debatet nuk ishin të lehta, pasi përfaqësuesit vinin nga tradita të ndryshme shkrimore dhe kishin pikëpamje të ndryshme për çështjen e alfabetit. Megjithatë, fryma e mirëkuptimit, përgjegjësia kombëtare dhe vetëdija për rëndësinë e bashkimit arritën të mbizotëronin mbi dallimet.
Vendimet e Kongresit çuan në miratimin e alfabetit të bazuar në shkronja latine, ndërsa u pranua edhe përdorimi i alfabetit të Stambollit krahas tij. Në këtë mënyrë, u krijuan kushtet për një proces të mëtejshëm të njësimit të shkrimit shqip, i cili më vonë do të përmbyllej me përhapjen e alfabetit që përdorim edhe sot. Ky vendim pati ndikim të drejtpërdrejtë në zhvillimin e shkollave shqipe, në botimin e librave dhe gazetave, si dhe në forcimin e komunikimit ndërmjet shqiptarëve të krahinave të ndryshme.
Një kontribut të rëndësishëm në këtë proces dha edhe Parashqevi Qiriazi, e cila ishte një nga gratë e rralla pjesëmarrëse në Kongres dhe një veprimtare e njohur e arsimit kombëtar. Prania e saj dëshmonte për rolin gjithnjë e më të rëndësishëm të grave shqiptare në lëvizjen arsimore dhe kulturore të kohës. Përmes angazhimit të saj dhe të shumë patriotëve të tjerë, çështja e alfabetit u lidh ngushtë me përpjekjet për arsimimin e brezave të rinj dhe për përhapjen e dijes në gjuhën amtare.
Përfundimi i punimeve më 22 nëntor 1908 shënoi një fitore të rëndësishme të mendimit dhe të bashkëpunimit kombëtar shqiptar. Kjo datë nuk përfaqëson vetëm përmbylljen e një kongresi, por edhe simbolin e një përpjekjeje të përbashkët për të ruajtur dhe zhvilluar gjuhën shqipe. Pikërisht për këtë arsye, 22 Nëntori kujtohet dhe shënohet si Dita e Alfabetit në Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë e Veriut, në Luginën e Preshevës dhe në mesin e komuniteteve shqiptare në diasporë.
Sot, më shumë se një shekull pas Kongresit të Manastirit, rëndësia e këtij vendimi historik vazhdon të jetë e pranishme në jetën tonë të përditshme. Çdo libër që lexojmë, çdo gazetë që botohet, çdo tekst që shkruajmë dhe çdo fjalë që përcjellim përmes alfabetit shqip na rikujton përpjekjet e atyre burrave dhe grave që kuptuan se gjuha është një nga shtyllat kryesore të identitetit kombëtar. Ata arritën të tejkalonin dallimet dhe të bashkoheshin rreth një ideali që i shërbente të ardhmes së të gjithë shqiptarëve.
Prandaj, 22 Nëntori nuk duhet të mbetet vetëm një datë në kalendar apo një ditë e shënuar në institucionet arsimore dhe kulturore. Ajo është një ditë reflektimi për rëndësinë e gjuhës amtare, për ruajtjen e saj dhe për përgjegjësinë që kemi ndaj brezave që vijnë. Kongresi i Manastirit na mëson se bashkimi rreth vlerave të përbashkëta është i mundur dhe se gjuha shqipe është një pasuri që duhet kultivuar, mbrojtur dhe përcjellë me dinjitet.
Nderimi për delegatët e Kongresit të Manastirit është njëkohësisht nderim për historinë, kulturën dhe identitetin tonë kombëtar. Ata na lanë një trashëgimi që nuk matet vetëm me shkronjat e alfabetit, por me vizionin, përkushtimin dhe sakrificën për një të ardhme në të cilën shqiptarët do të kishin mundësi të mësonin, të shkruanin dhe të zhvillonin kulturën e tyre në gjuhën amtare.
22 Nëntori mbetet kështu një nga datat më domethënëse të historisë sonë kombëtare, një kujtesë e përhershme se alfabeti është më shumë se një sistem shkronjash: është ura që lidh brezat, bashkon shqiptarët dhe ruan gjallë gjuhën e identitetin tonë kombëtar.
Shkruar nga Rrahman Hyseni
